Shaxmat psixologiyasi

Partiyadan oldin yoki keskin daqiqada 4 soniya nafas oling, 4 soniya ushlab turing, 6 soniya chiqaring. Bu yurak urishini sekinlashtiradi va miyani sovuqqonlik bilan hisoblashga qaytaradi. Hayajon — bu energiya; uni dushman emas, yoqilg'i deb qabul qiling.

O'yin boshlanishidan oldingi hayajon eng kuchli bo'ladi — bu normal holat, hatto grossmeysterlarda ham. Birinchi 3-4 yurishni tinch, tanish debyut bo'yicha bajaring. Bir nechta yurishdan keyin miya o'yinga sho'ng'iydi va asab o'z-o'zidan tinchlanadi.

Raqibning reytingi taxtada yurish qilmaydi — donalar qiladi. Yuqori reytingli raqib ham xato qiladi. O'zingizni emas, taxtadagi pozitsiyani o'ylang. 'U mendan kuchli' degan fikr o'rniga 'bu pozitsiyada eng yaxshi yurish qaysi?' deb so'rang.

Terlagan kaft, tez nafas, qotgan yelka — bular hayajon belgilari. Ularni sezsangiz, bir lahzaga taxtadan uzoqlashing, yelkani bo'shating, suvdan bir qultum iching. Tanani tinchlantirsangiz, aql ham tinchlanadi.

'Agar yutqazsam, o'rnim tushadi' degan fikr falaj qiladi. Buning o'rniga faqat joriy yurishga e'tibor bering. Natija — ko'plab yaxshi yurishlarning yig'indisi. Har bir yurishni alohida vazifa sifatida ko'rsangiz, bosim tarqaladi.

Vaqtni partiya bo'ylab teng taqsimlang. Debyutda tanish yurishlarga ko'p vaqt sarflamang — uni murakkab mittelshpil va endshpil uchun saqlang. Soatga muntazam qarab turing: har 10 yurishda qancha vaqt qolganini baholang.

Barcha yurishlar teng emas. Oddiy, majburiy yurishlarni tez bajaring va asosiy vaqtni pozitsiya tubdan o'zgaradigan kritik daqiqalarga sarflang: figura almashinuvi, hujum boshlanishi yoki strukturaning o'zgarishi.

Vaqt kam qolganda eng katta xato — shoshib o'ylamasdan yurish. Bir necha soniyangiz bo'lsa ham, raqib yurishidan keyin '— bu menga nima qiladi?' deb tez tekshiring. Tahdidlarni ko'rib chiqing, keyin yuring. Bitta tekshiruv butun partiyani saqlab qoladi.

Tseytnotda qo'l avtomatik 'tabiiy' yurishni qiladi, lekin aynan shu daqiqada raqib tuzoq qo'ygan bo'lishi mumkin. Yurishdan oldin yarim soniya bo'lsa ham raqibning oxirgi yurishi nimani tahdid qilayotganini ko'ring.

Har yurishga qo'shimcha vaqt (inkrement) bo'lsa, vaqtingiz nolga yaqinlashganda har yurishda inkrementdan ko'proq o'ylamaslikka harakat qiling — shunda balans saqlanadi. Inkrement panjara emas, lekin u sizga nafas olish imkonini beradi.

Raqib o'ylayotgan vaqtni behuda sarflamang. U o'ylayotganda umumiy rejani, ehtimoliy javoblarni o'ylab qo'ying. Shunda navbat sizga kelganda tez qaror qabul qilasiz va o'z vaqtingizni tejaysiz.

Yo'qotilgan figurani qaytarib bo'lmaydi. Endi pozitsiyani xuddi yangi partiya kabi — toza ko'z bilan baholang. O'tgan xatoga achchiqlanish keyingi yurishlarda yanada ko'proq xatoga olib keladi. Faqat oldinga qarang.

Yomon pozitsiyada ham eng qattiq qarshilik beradigan yurishni qidiring. Raqibga yo'l ochiq qoldiradigan emas, balki uni qiyinchilikka soladigan yurishni tanlang. Ko'p partiyalar 'yo'qolgan'dan keyin raqibning xatosi tufayli qaytarib olinadi.

Eng katta zarar bitta zevokdan emas, balki undan keyingi asabiy yurishlardan keladi. Xato qilgach, bir lahza to'xtang, chuqur nafas oling va keyingi qaror sovuqqon bo'lsin. Bitta material kamchiligi bilan ham partiya davom etadi.

Zevok qilganingizda yuzingizdagi vahima raqibga 'menda nimadir yutdi' degan signal beradi va u izlay boshlaydi. Xotirjam qoling — ba'zan raqib xatongizni sezmasligi ham mumkin. Hissiyotni ichingizda saqlang.

Partiya davomida 'qanday qilib bunday qildim?' deb o'ylash diqqatni o'g'irlaydi. Sababini keyin, tahlilda toping. Hozir vazifa — joriy pozitsiyada eng yaxshi yurishni topish, o'tmishni qayta o'ynash emas.

Eng ko'p yutuqlar 'allaqachon yutdim' degan fikrdan keyin qo'ldan boy beriladi. Ustunlik — bu vazifa tugaganini bildirmaydi. Diqqatni susaytirmang; raqib eng o'jar qarshilikni aynan shu paytda ko'rsatadi.

Material yoki pozitsion ustunligingiz bo'lsa, figuralarni almashib endshpilga o'ting. Donalar kamaygan sari texnik g'alaba osonlashadi va raqibning murakkablashtirish imkoni kamayadi. Ortiqcha xavf-xatardan qoching.

Yo'qolayotgan tomon ko'pincha so'nggi umid sifatida tuzoq qo'yadi: och shoh oldida shoh, abadiy shoh yoki pat. Har bir yutuqli yurishdan oldin 'bu yerda raqibning ayyorligi bormi?' deb tekshiring.

Yutuqli endshpilda shoshilish shart emas. Vaqtingiz bo'lsa, har bir yurishni aniqlik bilan hisoblang. 'Mojaroni cho'zmaslik' niyatida noaniq yurish qilgandan ko'ra, bir nechta qo'shimcha yurish bilan ishonchli g'alabaga erishish afzal.

Katta material ustunligida raqib shohini siqib qo'yganingizda, unga doim yurish maydoni qoldirilganiga ishonch hosil qiling. Vazirlash bilan mat qilishda pat — eng ko'p uchraydigan xato. Shohga 'nafas olish' joyi qoldiring.

Yomon pozitsiya — taslim bo'lish uchun sabab emas. Har bir yurishda raqibga eng ko'p muammo tug'diradigan davom etishni tanlang. Eng o'jar himoyachilar ko'p yarim ochkolarni va g'alabalarni raqib sabri tugaganda qo'lga kiritadi.

Material kam bo'lsa ham, ba'zi pozitsiyalarda raqib hech qanday yo'l bilan kira olmaydigan 'qal'a' qurish mumkin. Piyodalar va figuralarni shunday joylashtiringki, raqibning kuchli figuralari ham hech narsa qila olmasin.

Faqat kutib turish ko'pincha sekin mag'lubiyatga olib keladi. Imkon bo'lsa, qarshi hujum, kontr-zarba yoki figura faolligini izlang. Faol himoya raqibni o'z rejasidan chalg'itadi va xatoga undaydi.

Shohingizga hujum qilayotganda, raqibning eng xavfli hujumchi figurasini almashishga intiling. Bitta kuchli figurani olib tashlasangiz, butun hujum susayadi. Himoyada material emas, hujum tezligi muhimroq.

Qiyin pozitsiyada eng passiv figurangizni toping va uni o'yinga kiriting. Ko'pincha himoyaning kaliti — ishlamayotgan figurani jonlantirishda. Bitta yaxshilangan figura butun mudofaani mustahkamlaydi.

Turnirdan oldingi tunda yangi variant yodlashdan ko'ra to'liq uxlash muhimroq. Charchagan miya hisob-kitobda xato qiladi. 7-8 soat uyqu — sizning eng kuchli debyut tayyorgarligingiz.

Har bir debyutni yuzaki bilishdan ko'ra, bir nechta debyutni chuqur o'rganing. O'zingiz tushunadigan, g'oyalarini bilgan pozitsiyalarni tanlang. Yodlash emas, g'oyani tushunish turnirda yordam beradi.

Imkon bo'lsa, raqibingiz qaysi debyutlarni o'ynashini, kuchli va zaif tomonlarini biling. Agar u taktik o'yinni yoqtirsa, tinch pozitsion o'yinga burishni rejalashtiring. Tayyorgarlik — raqibga emas, o'zingizning kuchli tomoningizga moslangan bo'lsin.

Uzoq partiyada qon shakari tushib ketsa, hisob-kitob susayadi. Yengil, sekin hazm bo'ladigan ovqat yeb keling va yoningizda suv, yong'oq yoki banan tutib turing. Ochlik — diqqatning yashirin dushmani.

Partiya boshlanishidan oldin shoshilish hayajonni oshiradi. Erta keling, joyingizni toping, taxta va soatni sozlang, atrofga ko'nikib oling. Tinch boshlangan partiya tinch davom etadi.

Har partiyadan oldin bir xil oddiy odat (qisqa sayr, choy, nafas mashqi) miyaga 'endi diqqatni jamlash vaqti' degan signal beradi. Barqaror marosim hayajonni kamaytiradi va konsentratsiyani osonlashtiradi.

Raqibning tana tili ba'zan ma'lumot beradi: tez-tez soatga qarashi — vaqtdan xavotiri; bezovtalik — pozitsiyadan noxushligi. Lekin bunga ortiqcha ishonmang; asosiy javob har doim taxtada bo'ladi.

Hujumkor raqibga tinch, yopiq pozitsiya bering; pozitsion raqibga keskin taktik o'yin tuting. Raqibni o'zi noqulay his qiladigan suvga torting. G'alaba ko'pincha raqibni o'z zonasidan chiqarishdan boshlanadi.

Raqib vaqt tanqisligida bo'lsa, pozitsiyani murakkablashtiring — unga ko'p qaror qabul qildiradigan yurishlar bering. Lekin o'zingiz ham sifatni yo'qotmang; faqat 'tezroq yur' deb shoshmang.

Past reytingli raqibga nisbatan beparvolik — ko'plab kutilmagan mag'lubiyatlarning sababi. Har bir partiyani bir xil jiddiylik bilan o'ynang. Raqibni kam baholash — o'zingizni xato qilishga taklif qilishdir.

Yuz ifodangiz va xatti-harakatingiz bilan keyingi rejangizni bildirmang. Yutuqli zarbani topganingizda ham xotirjam qoling. Raqib sizning hissiyotingizdan emas, faqat yurishlaringizdan o'qisin.

Ba'zi raqiblar tez yurib yoki dadil qiyofa bilan sizni shoshiltirishga harakat qiladi. Ularning sur'atiga emas, o'z ritmingizga rioya qiling. O'yin taxtada hal bo'ladi, raqibning artistligida emas.

Variantni diqqat bilan hisoblab, eng yaxshi yurishni topganingizdan keyin, oxirgi daqiqada shubhaga berilib uni o'zgartirmang. Birinchi puxta hisoblangan qaror ko'pincha eng to'g'risidir. Ikkilanish — vaqt va ishonchni yo'qotadi.

O'yin oldidan o'zingiz yaxshi o'ynagan, g'alaba qozongan partiyalarni xotirlang. Bu miyaga 'men buni uddalay olaman' degan ishonchni beradi. Ishonch — bu o'tmishdagi mehnatingizning hosilasi.

Raqib qanchalik kuchli bo'lmasin, o'zingiz tushunadigan, qulay pozitsiyalarga intiling. Begona, noqulay suvda 'kuchliroq ko'rinish' uchun o'ynamang. Eng yaxshi natija o'z uslubingizda ishonch bilan o'ynaganda keladi.

Hatto dunyo chempionlari ham har partiyada noaniqliklarga yo'l qo'yadi. Mukammallikni talab qilmang. Maqsad — xatosiz o'ynash emas, raqibdan kamroq jiddiy xato qilish. Bu fikr bosimni kamaytiradi.

Tana holati ruhiyatga ta'sir qiladi: tik o'tirish, ochiq yelkalar miyaga ishonch signalini beradi. Bukchaygan holatda fikr ham bo'shashadi. Tashqi ishonch ichki ishonchni mustahkamlaydi.

Raqibning har bir yurishidan keyin avval 'u nima qilmoqchi? nimaga tahdid solyapti?' deb so'rang, keyin o'z rejangizga qayting. Bu oddiy odat eng ko'p zevoklarni oldini oladi. Diqqat — bu intizom.

'Tabiiy ko'rinadigan' yurishlar ko'pincha tuzoqqa olib keladi. Har bir pozitsiyani yangi ko'z bilan baholang. Avvalgi yurishlar mantiqiy bo'lgani keyingisi ham to'g'ri degani emas — har safar tekshiring.

Zaldagi shovqin, qo'shni taxtadagi voqealar yoki telefon haqidagi o'ylar diqqatni o'g'irlaydi. E'tiborni faqat o'z taxtangizdagi 64 katakka qarating. Boshqa partiyalarga qarash energiyani behuda sarflaydi.

Donani qo'yishdan oldin, lekin tugmani bosishdan oldin, bir soniyaga to'xtang: 'Bu yurish bironta figurani himoyasiz qoldiryaptimi? Raqibning kuchli javobi bormi?' Bu yarim soniyali odat reytingingizni saqlaydi.

4-5 soatlik partiyada diqqat tabiiy ravishda susayadi. Har 20-30 yurishda ongli ravishda 'qayta yuklanish' qiling: chuqur nafas oling, pozitsiyani noldan baholang. Bu charchoq tufayli xatoni kamaytiradi.

Birinchi xayolga kelgan yurishni darhol qilmang. Kamida 2-3 ta nomzod yurishni belgilang va ularni solishtiring. Eng yaxshi yurish ko'pincha birinchi ko'ringanidan keyin keladi.

Har bir yurishda bir xil chuqurlikda o'ylash mumkin emas. Oddiy pozitsiyalarda miyaga dam bering, kritik daqiqalarda esa to'liq kuch sarflang. Energiya — vaqt kabi cheklangan resurs.

Raqib uzoq o'ylayotganda joyingizda qotib o'tirmang. Qisqa yurib keling, ko'zni taxtadan uzing, qon aylanishini yaxshilang. Tana harakati miyani toza saqlaydi va charchoqni kechiktiradi.

Suvsizlanish charchoq va diqqat tarqalishining yashirin sababi. Hatto chanqamasangiz ham, partiya davomida muntazam bir qultumdan suv iching. Miyaning 75 foizi suvdan iborat — uni quruq qoldirmang.

Bir kunda ikki partiya bo'lsa, birinchisini g'olib bo'lsangiz ham, hayajonni tezda sovuting va dam oling. Turlar orasida uzoq tahlilga berilib energiyani sarflamang; keyingi partiya uchun miyani toza saqlang.

Eng ko'p hal qiluvchi xatolar partiyaning oxirida, charchagan paytda yuz beradi. Aynan endshpilda diqqatni oshiring — bu yerda har bir yurish g'alaba yoki mag'lubiyatni belgilashi mumkin.

Bitta yo'qotish — bitta natija, taqdir emas. Mag'lubiyatdan keyin uni qisqa tahlil qiling, dars oling va yoping. Keyingi partiyaga 'qasos' kayfiyatida emas, toza sahifa bilan kiring.

Ketma-ket mag'lubiyatlardan keyin ko'pincha sabab texnik emas, ruhiy bo'ladi. Bir partiyaga reytingni unuting, faqat zavq uchun o'ynang. Bosimni olib tashlash ko'pincha seriyani sindiradi.

Yo'qotilgan har partiyadan aniq bitta xulosa chiqaring: qaysi bosqichda, qanday turdagi xato? Mag'lubiyat — eng yaxshi o'qituvchi, agar undan o'rgansangiz. G'alaba o'rgatadi, mag'lubiyat esa o'stiradi.

Bitta turnir yoki bitta partiya butun shaxmat yo'lingizni belgilamaydi. Eng buyuk o'yinchilar ham og'ir mag'lubiyatlarni boshdan kechirgan. Uzoq muddatli o'sishga e'tibor bering, bir lahzalik natijaga emas.

Turnirning yarmida ortda qolsangiz ham, qolgan partiyalarni to'liq kuch bilan o'ynang. Ko'p turnirlar oxirgi turlarda hal bo'ladi. Taslim bo'lmagan o'yinchi har doim imkoniyatga ega.

Pozitsiya yomon bo'lsa, to'g'ridan-to'g'ri taslim bo'lmang — raqibga xato qilish imkoni beradigan murakkab yurishlarni tanlang. Eng yaxshi svindllar raqibga 'aniq yo'l' kabi ko'ringan, aslida tuzoq bo'lgan yurishlardan tug'iladi.

Material kam qolganda, o'z shohingiz yurishsiz qolib, pat (durang) bo'lishi mumkin bo'lgan pozitsiyalarni faol qidiring. Ko'p umidsiz endshpillar pat tuzog'i bilan yarim ochkoga aylanadi.

Yomon pozitsiyada raqib shohiga uzluksiz shoh berib durangga erishish mumkinmi? Ochiq turgan raqib shohiga vazir yoki rux bilan abadiy shoh — eng ko'p uchraydigan qutqaruv usulidir.

Ortda qolganingizda tinch, soddalashgan pozitsiya sizga foyda keltirmaydi. Aksincha — figuralarni faollashtiring, taktik imkoniyatlar yarating. Murakkablik raqibga xato qilish ehtimolini oshiradi.

Eng yaxshi svindlchilar yo'qolgan pozitsiyada ham qutqaruvga ishonadi, lekin bu ishonchni asabiy shoshqaloqlikka aylantirmaydi. Sovuqqonlik bilan eng o'jar imkoniyatni izlash — svindl san'atining mohiyati.

Durang taklifini faqat pozitsiya haqiqatan ham teng bo'lganda yoki sizga qulay natija bo'lganda taklif qiling. Yutuqli pozitsiyada durang taklif qilish — material va imkoniyatni behuda boy berishdir.

Raqibning durang taklifi ba'zan sizning pozitsiyangiz yaxshiligini bildiradi — u qutilishni xohlayapti. Taklifni avtomatik qabul qilmang; avval pozitsiyani xotirjam baholang, keyin qaror qiling.

Durang qarori faqat taxtaga emas, turnir holatiga ham bog'liq. Mukofot yoki o'rin uchun g'alaba zarur bo'lsa, teng pozitsiyada ham kurashni davom ettiring. Aksincha, durang yetarli bo'lsa, ortiqcha xavfdan qoching.

O'yinning boshida, kuch sinashdan oldin durangga rozi bo'lish o'sishingizni to'xtatadi. Yosh va rivojlanayotgan o'yinchi sifatida murakkab pozitsiyalarni oxirigacha o'ynang — har partiya tajriba beradi.

Durangni o'z yurishingizni qilgandan keyin, raqib o'ylayotgan paytda emas, taklif qiling va raqibni shoshiltirmang. Qayta-qayta durang taklif qilish — sportga zid xatti-harakat hisoblanadi.

Partiya boshlanishidan oldin va tugagach raqibga qo'l berish — shaxmatning asosiy odobidir. Natija qanday bo'lishidan qat'i nazar, hurmatni saqlang. Bu o'zaro ehtirom va o'yinga bo'lgan muhabbatni bildiradi.

Yutqazganda donalarni urib yoki raqibni ayblamasdan, sovuqqonlik bilan taslim bo'ling yoki partiyani yakunlang. Vazminlik bilan yo'qotgan o'yinchi keyingi g'alaba uchun ruhan tayyor bo'ladi.

Yutganingizda maqtanmang yoki raqibni kamsitmang. Bugungi mag'lub — ertangi g'olib bo'lishi mumkin. Kamtarona g'olib — har doim hurmatga sazovor.

O'ylayotgan raqibni shovqin, ortiqcha harakat yoki gap bilan bezovta qilmang. Halol o'yin — bu raqibga to'liq diqqat bilan o'ylash imkonini berishdir. Adolatli kurash o'zaro hurmatdan boshlanadi.

Donaga tekkan bo'lsangiz, qoidaga ko'ra u bilan yurishingiz kerak. Bu qoidani halol bajaring — uni chetlab o'tishga urinish nafaqat odobsizlik, balki diskvalifikatsiyaga ham olib kelishi mumkin.

Nizoli vaziyatda hakamni chaqiring va qarorini xotirjam qabul qiling. Bahslashish o'rniga qoidalarni biling va dalillaringizni odob bilan bayon eting. Hakamga hurmat — sportchilikning ajralmas qismi.

Turnir partiyasida hech qanday tashqi yordam (dvizhok, maslahat, eslatma) ishlatmang. Shaxmatning butun qadri — sof aql kurashida. Halollik — sizning eng qimmatli reytingingiz.

Natija muhim, lekin shaxmat avvalo go'zal san'at va zavqli kurash. Har partiyani o'rganish va o'sish imkoniyati sifatida ko'ring. Zavq bilan o'ynagan o'yinchi uzoq va barqaror rivojlanadi.